Baictéar amháin, roinnt tinnis. Braitheann an ceann a fhaigheann duine ar an mbealach a ndeachaigh an baictéar isteach agus ar a fhad atá sé imithe.
Plá bhubónach — i nód limfe. An fhoirm is coitianta. Tar éis greamú dreancaid, téann na baictéir trí na soithí limfe chuig an nód limfe is gaire agus iolraíonn siad ansin. Atann an nód agus bíonn sé an-phianmhar; is é an at sin an bubón a thugann a ainm don fhoirm. Sna Stáit Aontaithe tá níos mó ná 80 % de na cásanna bubónach. Is í an fhoirm is dóichí a mhairfear inti, agus is annamh a scaipeann sí ó dhuine amháin go duine eile. Gan chóireáil, faigheann idir 30 % agus 60 % de na hothair bás — agus i gcuid acu bogann an t-ionfhabhtú ar aghaidh ar dtús, isteach san fhuil nó sna scamhóga.
Plá sheipticéimeach — san fhuil. Iolraíonn na baictéir sa tsruth fola. D’fhéadfadh gurb í seo an chéad fhoirm a thagann chun cinn, tar éis greamú dreancaid nó tar éis ainmhí ionfhabhtaithe a láimhseáil, gan bhubón ar bith. Nó d’fhéadfadh sí leanúint ar phlá bhubónach nár cuireadh cóireáil uirthi: measann treoir na Breataine gur 10–20 % de chásanna plá bubónaí gan chóireáil é sin. Teipeann ar théachtadh na fola; bíonn fuiliú isteach sa chraiceann, agus d’fhéadfadh méara, barraicíní nó an tsrón dul dubh de réir mar a fhaigheann an fíochán bás. Gan chóireáil, bíonn sí marfach.
Plá niúmónach — sna scamhóga. An fhoirm is annaimhe agus is contúirtí. Tagann plá niúmónach phríomhúil as braoiníní ionfhabhtaithe a análú isteach. Forbraíonn plá niúmónach thánaisteach nuair a scaipeann plá bhubónach nó sheipticéimeach gan chóireáil chuig na scamhóga. Is í an t-aon fhoirm í a scaipeann ó dhuine go duine, agus is í an fhoirm is tapúla í: glaonn an World Health Organization uirthi ceann de na galair is foréigní a bhfuil aithne ag an gcine daonna orthu. Mura gcuirtear tús le hantaibheathaigh laistigh de thart ar lá amháin ó na chéad chomharthaí, bíonn sí beagnach i gcónaí marfach.
Foirmeacha annamha.
- Leanann plá phairingeach ithe nó ól rud éigin éillithe: scornach tinn le nóid phianmhara ata sa mhuineál.
- Is castaíocht í meiningíteas na plá ina sroicheann an t-ionfhabhtú líneáil na hinchinne.
- Is tinneas éadrom é Pestis minor — nóid ata, fiabhras, tinneas cinn, traochadh — a imíonn laistigh de thart ar sheachtain. Déantar cur síos air in áiteanna ina bhfuil an phlá coitianta.
Na trí phríomhfhoirm, taobh le taobh.
- An áit a bhfuil na baictéir: bubónach — nód limfe; seipticéimeach — an fhuil; niúmónach — na scamhóga.
- An gnáthbhealach: bubónach — greamú dreancaid; seipticéimeach — greamú dreancaid, ainmhí ionfhabhtaithe a láimhseáil, nó scaipeadh ó bhubón; niúmónach — braoiníní a ionanálaítear, nó scaipeadh ó fhoirm eile.
- Scaipeadh ó dhuine go duine: bubónach — go hannamh; seipticéimeach — ní scaipeann; niúmónach — scaipeann, trí chasacht, i ngar dóibh.
- Gan chóireáil: bubónach — faigheann 30–60 % bás; seipticéimeach — marfach; niúmónach — beagnach i gcónaí marfach.
Féadfaidh foirm amháin iompú ina foirm eile. Sin é an fáth nach í an fhoirm a dtosaíonn duine léi an fhoirm ar cheart pleanáil di. D’fhéadfadh duine a bhfuil fiabhras agus bubón air agus a fhanann cúpla lá a bheith thíos le plá san fhuil nó sna scamhóga ina dhiaidh sin — agus ón bpointe sin amach d’fhéadfadh sé a bheith ionfhabhtaíoch do na daoine atá ag tabhairt aire dó freisin.
Foinse. WHO, Plague fact sheet, https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/plague ; United States Centers for Disease Control and Prevention, Signs and symptoms of plague, https://www.cdc.gov/plague/signs-symptoms/index.html , agus Plague: maps and statistics, https://www.cdc.gov/plague/maps-statistics/index.html ; UK Health Security Agency, Plague: epidemiology, outbreaks and guidance, https://www.gov.uk/guidance/plague-epidemiology-outbreaks-and-guidance ; MSD Manual, consumer version, Plague and other Yersinia infections, https://www.msdmanuals.com/home/infections/bacterial-infections-gram-negative-bacteria/plague-and-other-yersinia-infections
Cad nach é seo. Is léamh atá ann, ní comhairle leighis agus ní bealach é chun tú féin ná aon duine eile a dhiagnóisiú.