Hemm tliet rotot li huma importanti, u waħda minnhom tispjega l-biċċa l-kbira tal-każijiet.
Il-briegħeda. Il-biċċa l-kbira tal-każijiet tal-pesta fil-bnedmin jibdew bil-gidma ta’ briegħeda li tkun għalfet fuq annimal gerriema infettat. Ġewwa l-briegħeda l-batterji jimmultiplikaw u jimblukkawlha l-imsaren. Briegħeda imblukkata ma tkunx tista’ titma’ kif suppost, għalhekk terġa’ tigdem għal bosta drabi u tgħaddi l-batterji f’kull gidma. Gidma ta’ briegħeda twassal għall-forma bubonika tal-marda.
Għaliex l-annimali gerriema mejta huma importanti. L-annimali gerriema selvaġġi spiss iġorru l-batterju mingħajr ma jimirdu. Il-firien li jgħixu qrib in-nies jimirdu, u jmutu — u meta far imut, il-briegħed tiegħu jitilqu mill-ġisem li jkun qed jiksaħ u jfittxu l-eqreb ġisem sħun. Mewt f’daqqa ta’ għadd kbir ta’ firien hija t-twissija bikrija klassika li l-pesta hija attiva f’post. Il-World Health Organization issejjaħ dan "rat fall": aktar minn far mejjet wieħed f’dar, jew firien mejta f’aktar minn dar waħda, mingħajr velenu li jispjegah. Ir-riskju għan-nies huwa l-ogħla waqt din il-mewt f’daqqa u ftit wara.
Immaniġġjar ta’ annimal infettat. Il-batterji jinsabu fid-demm u fit-tessuti ta’ annimal infettat. Li tqaxxar jew tbiċċer wieħed b’idejk vojta — fenek ikkaċċjat, marmotta, squirrel tal-art — jippermettilhom jidħlu minn qtugħiet żgħar fil-ġilda. Li tiekol laħam infettat li ma jkunx imsajjar sewwa huwa rotta aktar rari.
Nifs. Meta l-infezzjoni tasal fil-pulmuni ta’ persuna, dik il-persuna sogħla qtar li jġorru l-batterju, u xi ħadd fil-qrib li jieħu n-nifs tagħhom jista’ jiżviluppa l-pesta direttament fil-pulmuni, mingħajr ma jkun involut briegħed. Din hija l-unika mod kif il-pesta tgħaddi minn persuna għal oħra fis-sens ordinarju, u teħtieġ kuntatt qrib: il-linji gwida jistabbilixxu l-limitu għal madwar 2 metri. L-annimali jistgħu jagħmlu l-istess. Fost l-annimali domestiċi, l-aktar li jagħmlu dan huma l-qtates, li jaqbdu l-pesta billi jieklu annimali gerriema infettati u mbagħad jistgħu jinfettaw lil sid jew veterinarju.
X’rarament jew qatt ma jxerridha.
- Persuna bil-pesta bubonika u mingħajr sogħla rarament tinfetta lil xi ħadd. Ir-riskju huwa kuntatt dirett ma’ timbot mill-għoqda limfatika minfuħa.
- Uċuħ. Il-batterju ma jibqax ħaj fuq uċuħ niexfa u inerti; il-World Health Organization tiddikjara li d-diżinfettar tad-djar ta’ persuni bil-pesta huwa inutli għal dik ir-raġuni.
Eċċezzjoni waħda li għandek tiftakar. Il-ġisem ta’ persuna li tkun mietet bil-pesta jista’ jinfetta lin-nies li jaħsluh jew jippreparawh għad-difna. Għalhekk il-qraba jintalbu ma jagħmlux dan.
Min huwa aktar espost.
- Nies li jikkaċċjaw, jaqbdu, iqaxxru jew ibiċċru annimali selvaġġi.
- Nies li jikkampjaw, jimxu jew jaħdmu barra fejn il-pesta teżisti fl-annimali.
- Djar b’firien jew infestazzjoni kbira ta’ briegħed.
- Sidien ta’ qtates u klieb li jiġġerrew u jikkaċċjaw f’dawn iż-żoni.
- Persunal veterinarju, tal-laboratorji u tal-kura tas-saħħa.
Sors. WHO, Manual for plague surveillance, diagnosis, prevention and control (2024), sections 2.2–2.6, https://www.who.int/publications/i/item/9789240090422 ; United States Centers for Disease Control and Prevention, How plague spreads, https://www.cdc.gov/plague/causes/index.html ; UK Health Security Agency, Plague: epidemiology, outbreaks and guidance, https://www.gov.uk/guidance/plague-epidemiology-outbreaks-and-guidance
X’ma huwiex dan. Qari, mhux parir mediku. Fejn l-awtorità tas-saħħa tiegħek tagħti struzzjonijiet, segwihom.