Il-pesta hija infezzjoni kkawżata minn batterju, Yersinia pestis. Hija l-ewwel nett marda ta’ annimali selvaġġi żgħar — fuq kollox annimali gerriema — u tal-briegħed li jgħixu fuqhom. Il-bniedem huwa ospit aċċidentali. Il-batterju jasal għand in-nies meta briegħed li jkun kiel minn annimal infettat jigdimhom, meta jimmaniġġaw annimal infettat, jew meta jieħdu n-nifs ta’ qtar sogħla minn persuna jew annimal li l-pulmuni tiegħu jkunu infettati.
Mhijiex marda tal-passat. L-istess batterju kkawża tliet pandemiji. L-ewwel waħda bdiet fis-sena 541. It-tieni waħda kienet tinkludi l-Black Death tal-1346–1353, li qatlet madwar terz tal-popolazzjoni tal-Ewropa. It-tielet waħda xterdet madwar id-dinja permezz ta’ vapuri tal-fwar u ferroviji fl-aħħar tas-seklu dsatax. Il-batterju ġie identifikat fl-1894 minn Alexandre Yersin, u fl-1898 Paul-Louis Simond wera li l-briegħed tal-firien iġorru. Qatt ma ġiet eradikata, għaliex ma tiddependix min-nies: tibqa’ tgħix fl-annimali gerriema selvaġġi.
Fejn tgħix issa. Bħala marda tal-annimali, il-pesta teżisti f’kull kontinent ħlief fl-Oċeanja. Żona fejn il-batterju, annimal gerriem adattat u briegħed adattat ikunu kollha preżenti tissejjaħ fokus naturali. Mill-2000 ’l hawn aktar minn 95 % tal-każijiet umani ġew irrappurtati mill-Afrika. Każijiet jiġu rrappurtati wkoll regolarment mill-Ameriki, u l-Asja Ċentrali għandha l-akbar numru ta’ fokijiet naturali, għalkemm ftit nies jgħixu qrib tagħhom. Bejn l-2000 u l-2018, ġew irrappurtati lill-World Health Organization 26,237 każ uman minn 21 pajjiż. Fokus jista’ jibqa’ sieket għal għexieren ta’ snin u mbagħad jerġa’ jipproduċi każijiet, u għalhekk "ma kienx hemm pesta hawn għal snin" mhijiex l-istess ħaġa bħal "m’hemm xejn".
Tista’ titfejjaq. Din hija l-iktar sentenza importanti fil-kors. Il-pesta hija infezzjoni batterika, u antibijotiċi komuni jfejquha — jekk it-trattament jibda kmieni. Mingħajr trattament, l-aktar forma komuni toqtol bejn 30 % u 60 % tan-nies li jaqbduha, u l-forma li tasal fil-pulmuni kważi dejjem tkun fatali. Jekk tiġi ttrattata fil-ħin, il-biċċa l-kbira tan-nies jirkupraw. Kważi kollox fil-lezzjonijiet li ġejjin huwa dwar dik il-kelma waħda, kmieni: li tkun taf ir-rotot, li tkun taf il-perjodi ta’ inkubazzjoni, li tkun taf l-ewwel sinjali, u li tkun taf x’għandek tagħmel fl-ewwel siegħa.
Dak li jagħmilha perikoluża huwa l-ħeffa. Il-batterju nnifsu huwa fraġli. Id-dawl tax-xemx, is-sħana u t-tnixxif jeqirduh, id-diżinfettanti ordinarji joqtluh fi ftit minuti, u ma jibqax jgħix fuq uċuħ niexfa. Dak li jagħmel huwa li jiċċaqlaq malajr ħafna ġewwa l-ġisem.
Sors. WHO, Plague fact sheet, https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/plague ; WHO, Manual for plague surveillance, diagnosis, prevention and control (2024), https://www.who.int/publications/i/item/9789240090422 ; Barbieri R. et al., "Yersinia pestis: the natural history of plague", Clinical Microbiology Reviews 34(1), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7920731/
Dan mhux dak li hu. Qari, mhux parir mediku u mhux dijanjosi. Jekk tkun marid, it-tabib jiddeċiedi. Fejn l-awtorità tas-saħħa tiegħek tgħid xi ħaġa differenti minn din il-paġna, tgħodd id-deċiżjoni tal-awtorità.