Η πανώλη είναι λοίμωξη που προκαλείται από ένα βακτήριο, το Yersinia pestis. Είναι πρωτίστως νόσος μικρών άγριων ζώων — κυρίως τρωκτικών — και των ψύλλων που ζουν πάνω τους. Ο άνθρωπος είναι τυχαίος ξενιστής. Το βακτήριο φτάνει στους ανθρώπους όταν ένας ψύλλος που έχει τραφεί από μολυσμένο ζώο τους τσιμπήσει, όταν χειρίζονται ένα μολυσμένο ζώο ή όταν εισπνέουν σταγονίδια που εκπέμπονται με τον βήχα ενός ανθρώπου ή ζώου του οποίου οι πνεύμονες έχουν μολυνθεί.
Δεν είναι νόσος του παρελθόντος. Το ίδιο βακτήριο προκάλεσε τρεις πανδημίες. Η πρώτη άρχισε το έτος 541. Η δεύτερη περιλάμβανε τον Μαύρο Θάνατο του 1346–1353, ο οποίος σκότωσε περίπου το ένα τρίτο του πληθυσμού της Ευρώπης. Η τρίτη εξαπλώθηκε σε όλο τον κόσμο με ατμόπλοια και σιδηροδρόμους στα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα. Το βακτήριο ταυτοποιήθηκε το 1894 από τον Alexandre Yersin, και το 1898 ο Paul-Louis Simond απέδειξε ότι το μεταδίδει ο ψύλλος των αρουραίων. Δεν έχει εξαλειφθεί ποτέ, επειδή δεν εξαρτάται από τους ανθρώπους: συνεχίζει να ζει σε άγρια τρωκτικά.
Πού ζει τώρα. Ως νόσος των ζώων, η πανώλη υπάρχει σε κάθε ήπειρο εκτός από την Ωκεανία. Μια περιοχή όπου υπάρχουν ταυτόχρονα το βακτήριο, ένα κατάλληλο τρωκτικό και ένας κατάλληλος ψύλλος ονομάζεται φυσική εστία. Από το 2000, περισσότερο από 95 % των ανθρώπινων κρουσμάτων έχουν αναφερθεί από την Αφρική. Κρούσματα αναφέρονται επίσης τακτικά από την Αμερική, και η Κεντρική Ασία έχει τον μεγαλύτερο αριθμό φυσικών εστιών, αν και λίγοι άνθρωποι ζουν κοντά σε αυτές. Μεταξύ 2000 και 2018, αναφέρθηκαν στον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας 26,237 ανθρώπινα κρούσματα από 21 χώρες. Μια εστία μπορεί να παραμείνει σιωπηλή για δεκαετίες και στη συνέχεια να προκαλέσει ξανά κρούσματα, γι’ αυτό το «δεν υπήρξε πανώλη εδώ για χρόνια» δεν σημαίνει το ίδιο με το «δεν υπάρχει».
Θεραπεύεται. Αυτή είναι η σημαντικότερη πρόταση του μαθήματος. Η πανώλη είναι βακτηριακή λοίμωξη και τα συνήθη αντιβιοτικά τη θεραπεύουν — αν η θεραπεία αρχίσει έγκαιρα. Χωρίς θεραπεία, η συχνότερη μορφή σκοτώνει μεταξύ 30 % και 60 % των ανθρώπων που προσβάλλονται, και η μορφή που φτάνει στους πνεύμονες είναι σχεδόν πάντα θανατηφόρα. Όταν αντιμετωπίζεται έγκαιρα, οι περισσότεροι άνθρωποι αναρρώνουν. Σχεδόν όλα όσα ακολουθούν στα μαθήματα αφορούν αυτή τη μία λέξη, έγκαιρα: να γνωρίζετε τις οδούς μετάδοσης, να γνωρίζετε τις περιόδους επώασης, να γνωρίζετε τα πρώτα σημεία και να γνωρίζετε τι πρέπει να κάνετε την πρώτη ώρα.
Αυτό που την καθιστά επικίνδυνη είναι η ταχύτητα. Το ίδιο το βακτήριο είναι ευάλωτο. Το ηλιακό φως, η θερμότητα και η ξήρανση το καταστρέφουν, τα συνήθη απολυμαντικά το σκοτώνουν μέσα σε λίγα λεπτά και δεν παραμένει σε ξηρές επιφάνειες. Αυτό που κάνει είναι να μετακινείται πολύ γρήγορα μέσα στο σώμα.
Πηγή. WHO, Plague fact sheet, https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/plague ; WHO, Manual for plague surveillance, diagnosis, prevention and control (2024), https://www.who.int/publications/i/item/9789240090422 ; Barbieri R. et al., "Yersinia pestis: the natural history of plague", Clinical Microbiology Reviews 34(1), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7920731/
Τι δεν είναι αυτό. Υλικό προς ανάγνωση, όχι ιατρική συμβουλή ούτε διάγνωση. Αν είστε άρρωστοι, αποφασίζει ο γιατρός. Όπου η υγειονομική σας αρχή λέει κάτι διαφορετικό από αυτή τη σελίδα, υπερισχύει η αρχή.