Hemm xi ħaġa li tista’ ssir qabel ma persuna timrad? Iva. Tissejjaħ profilassi wara l-espożizzjoni, hija sempliċi, u trid tintalab — ħadd ma jkun jaf li ġejt espost sakemm ma tgħidx hekk.
Min jitqies espost. Skont il-World Health Organization, persuna li fl-10 ijiem ta’ qabel:
- kienet sa 2 metri ’l bogħod minn xi ħadd bil-pesta pulmonari — suspettata jew ikkonfermata — fi kwalunkwe ħin bejn l-ewwel sintomu ta’ dik il-persuna u t-tmiem tal-ewwel 48 siegħa tal-kura tagħha;
- tgħix fl-istess dar bħal pazjent bil-pesta bubonika, u għalhekk probabbilment kienet esposta għall-istess briegħed;
- immaniġġjat annimal infettat, jew it-tessuti jew il-fluwidi tal-ġisem tiegħu, mingħajr protezzjoni;
- kellha inċident fil-laboratorju li kien jinvolvi l-batterju.
X’isir.
- Kors ta’ 7 ijiem ta’ antibijotiku — fluoroquinolone jew doxycycline — preskritt mis-servizz tas-saħħa. Mhux biex tixtrih u teħdu skont il-ġudizzju tiegħek: il-mediċina, id-doża u t-tul tal-kura huma importanti, kif importanti wkoll huwa r-rekord li ngħatajt il-kura.
- L-ebda iżolament waqt li tkun f’saħħtek. Il-World Health Organization hija espliċita li persuni esposti ma għandhomx għalfejn jiġu iżolati sakemm ma jkollhom l-ebda sintomu. Xi awtoritajiet jitolbu lil kuntatt li jirrifjuta l-antibijotiku biex jibqa’ d-dar għal 7 ijiem.
- Osservazzjoni tas-sintomi. Kejjel it-temperatura tiegħek kuljum għal mill-inqas 7 ijiem. Malli jkollok id-deni għall-ewwel darba, ċempel — tistenniex biex tara kif jiżviluppa, u għid li int kuntatt.
- Il-briegħed. Fejn il-briegħed kienu s-sors, il-ħwejjeġ, id-dar u l-annimali domestiċi jiġu ttrattati kontra l-briegħed.
X’intalab tagħmel.
- Għid lis-servizz tas-saħħa kollox dwar l-espożizzjoni: fejn, meta, kemm kont viċin, u għal kemm żmien.
- Agħti l-ismijiet tan-nies l-oħra li kienu hemm. Huma jeħtieġu l-istess offerta, fl-istess 10 ijiem.
- Ħu kull doża.
- Kompli bil-ħajja ta’ kuljum sakemm ma tingħatax istruzzjoni oħra.
X’ma jsirx.
- Antibijotiċi minn qabel, “għal li jista’ jkun”. Antibijotiċi preventivi qabel kwalunkwe espożizzjoni huma maħsuba biss għal timijiet li jkollhom jaħdmu għal żmien qasir fejn il-pesta tkun attiva — u għalihom minn jum 1 qabel sa 48 siegħa wara. Mhumiex parir għal vjaġġaturi jew familji.
- Tilqim wara espożizzjoni. M’hemm l-ebda vaċċin għal dan il-għan.
- Ittestjar ta’ kuntatt b’saħħtu. M’hemm l-ebda test li juri jekk persuna mingħajr sintomi tkunx fil-perjodu ta’ inkubazzjoni tal-pesta.
Għaliex l-offerta ssir b’mod daqshekk wiesa’. Biex l-antibijotiku jipprevjeni l-marda, irid jingħata matul il-perjodu ta’ inkubazzjoni, qabel ma ħadd ikun jaf min kien jimrad. Għalhekk jiġi offrut lil kull kuntatt mill-qrib, li l-biċċa l-kbira tiegħu kienu jibqgħu f’saħħithom. Dak huwa l-prezz tal-metodu, u huwa prezz żgħir.
Sors. WHO, Manual for plague surveillance, diagnosis, prevention and control (2024), section 6.5, https://www.who.int/publications/i/item/9789240090422 ; New South Wales Health, Plague control guideline, https://www.health.nsw.gov.au/Infectious/controlguideline/Pages/plague.aspx ; United States Centers for Disease Control and Prevention, Clinical care of plague, https://www.cdc.gov/plague/hcp/clinical-care/index.html
X’mhuwiex dan. Qari, mhux preskrizzjoni. Jekk tgħoddx bħala kuntatt u x’jingħatalek huma deċiżjonijiet tas-servizz tas-saħħa tal-post fejn tinsab.