L-ewwel, it-tweġiba onesta: m’hemm l-ebda test fid-dar għall-pesta. Jeżisti test rapidu — strixxa li tiskopri proteina tal-batterju, l-antiġen F1, u tagħti riżultat fi 15-il minuta. Jintuża minn ħaddiema tas-saħħa mħarrġa, fuq fluwidu meħud minn bubo jew fuq sputum ta’ persuna li diġà tkun marida. Il-World Health Organization tgħid b’mod espliċitu li dan mhuwiex test ta’ skrining għall-popolazzjoni ġenerali, u anki fi klinika strixxa pożittiva xorta trid tiġi kkonfermata f’laboratorju.
Ħadd ma jista’ jagħmel dijanjosi tal-pesta fuqu nnifsu. Dak li tista’ tagħmel persuna — u dak li fil-prattika jiddetermina r-riżultat — huwa tagħraf il-kombinazzjoni li tagħmel il-pesta possibbli, u taġixxi fuqha fi żmien sigħat.
Tliet mistoqsijiet.
- Espożizzjoni. Fl-aħħar 10 ijiem, kien hemm xi waħda minn dawn?
- Gdim ta’ briegħed, f’post fejn il-pesta teżisti fl-annimali.
- Kuntatt ma’ gerriema selvaġġ, fenek jew annimal selvaġġ ieħor, ħaj jew mejjet — fuq kollox tqaxxir tal-ġilda jew żarmar ta’ wieħed minnhom.
- Qattus jew kelb marid li jikkaċċa.
- Firien mejta jew gerriema oħra fid-dar jew madwarha.
- Vjaġġ lejn żona fejn ġiet irrappurtata l-pesta.
- Kuntatt mill-qrib, f’tali żona, ma’ persuna li kellha deni u sogħla.
- Iż-żmien. Il-marda bdiet f’daqqa, fi żmien madwar ġimgħa minn dak?
- Sinjali. Hemm deni għoli b’titriegħ li beda fi żmien sigħat, flimkien ma’ waħda minn dawn?
- Nefħa bl-uġigħ fil-groin, fil-koxxa tal-id jew fl-għonq.
- Sogħla b’uġigħ fis-sider, qtugħ ta’ nifs jew demm fl-isputum.
Deni waħdu, mingħajr espożizzjoni, kważi qatt ma jkun pesta. Deni f’daqqa b’glandola minfuħa bl-uġigħ, wara espożizzjoni, huwa pesta sakemm tabib jgħid mod ieħor.
X’għandek tagħmel fl-ewwel siegħa.
- Ikseb għajnuna medika issa, mhux filgħodu. Ċempel lit-tabib tiegħek jew lin-numru tal-emerġenza — 112 madwar l-Unjoni Ewropea, in-numru lokali tal-emerġenza bnadi oħra.
- Għid dwar l-espożizzjoni, mhux biss dwar is-sintomi. "Għandi deni għoli f’daqqa u nefħa bl-uġigħ fil-groin, u erbat ijiem ilu qaxxart fenek." Tabib li jisma’ dan jaħseb fil-pesta. Tabib li jisma’ "Naħseb li għandi l-influwenza" jista’ ma jaħsibx fiha: il-pesta hija rari, u l-manwal proprju tal-World Health Organization jgħid li hemm bżonn ta’ livell għoli ta’ suspett biex tiġi rikonoxxuta.
- Ċempel minn qabel jekk tista’, sabiex il-klinika tkun tista’ tilqgħek mingħajr ma tistenna f’kamra mimlija nies.
- Jekk qed tisgħol: ilbes maskra medika, żomm 2 metri ’l bogħod minn nies oħra, u evita t-trasport pubbliku jekk hemm xi mod ieħor kif tivvjaġġa.
- Tieħux antibijotiċi waħdek. Il-parir tal-World Health Organization lill-pubbliku huwa espliċitu: l-ebda awtomedikazzjoni sakemm ma tkunx ġiet preskritta minn ħaddiem tas-saħħa. Antibijotiċi meħuda qabel l-eżami jistgħu jagħmlu l-marda tidher eħfef u inqas ovvja, u jagħmluha aktar diffiċli biex tiġi kkonfermata fil-laboratorju. Jekk diġà ħadt xi ħaġa, għid x’ħaadt u meta.
- Tagħfasx u taqtax in-nefħa. Il-pus huwa infettiv.
- Ikteb meta beda d-deni, it-temperatura tiegħek, fejn kont fl-aħħar 10 ijiem, liema annimali messejt, u min kien qrib tiegħek minn mindu mardt. It-tabib u l-awtorità tas-saħħa se jistaqsuk eżattament dan.
X’għandek toqgħod attent għalih f’persuna oħra. L-istess kombinazzjoni. U, għall-pesta pulmonari, il-ħeffa: persuna bid-deni u sogħla li tidher agħar fi żmien sigħat u qed tisgħol demm teħtieġ ambulanza — u n-nies ta’ madwarha jeħtieġu distanza u maskri.
Sors. WHO, Questions and answers: Plague, https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/plague ; WHO, Manual for plague surveillance, diagnosis, prevention and control (2024), sections 3, 4.3.1 and 6.1, https://www.who.int/publications/i/item/9789240090422 ; Jullien S., Dissanayake H. A., Chaplin M., "Rapid diagnostic tests for plague", Cochrane Database of Systematic Reviews 2020, Issue 6, https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD013459.pub2
X’mhuwiex dan. Qari, mhux parir mediku u mhux awtotest. Din il-paġna ma tistax tgħidlek jekk għandekx il-pesta. Tista’ biss tgħidlek meta ma għandekx tistenna.