Li tkun taf x’jiġri fil-klinika jagħmilha aktar faċli biex tgħin dan iseħħ malajr.
1. Il-mistoqsijiet u l-eżami. It-tabib jistaqsi dwar l-aħħar 10 ijiem: fejn kont, gdim tal-briegħed, annimali, jekk kienx hemm xi ħadd marid qrib tiegħek, u kwalunkwe antibijotiċi li ħadt. Imbagħad isir l-eżami: it-temperatura, in-nifs, il-pressjoni tad-demm, u l-glandoli limfatiċi tal-groin, tal-koxox u tal-għonq.
2. Il-kampjuni. Liema kampjuni jittieħdu jiddependi mill-forma:
- fluwidu miġbud b’labra rqiqa mill-bubun;
- demm;
- sputum, jekk ikun hemm sogħla.
Il-kampjuni jittieħdu qabel l-ewwel doża tal-antibijotiku kull fejn dan ma jikkawżax dewmien.
3. It-testijiet.
- It-test rapidu. Strixxa li tiskopri l-antiġen F1 tal-batterju fil-fluwidu tal-bubun jew fl-isputum; ir-riżultat ikun lest fi 15-il minuta. Reviżjoni tal-istudji ppubblikati sabet li jaqbad kważi kull każ veru, iżda li riżultat pożittiv ikun żbaljat biżżejjed drabi biex ikun jeħtieġ konferma. Jiggwida l-ewwel deċiżjonijiet; ma jsolvix id-dijanjosi.
- Il-mikroskopija. Taħt il-mikroskopju, il-batterji mtebbgħin jidhru bħal labar tas-sigurtà magħluqa. Dan jissuġġerixxi, iżda ma jippruvax — batterji oħra jistgħu jidhru l-istess.
- Il-kultura. It-tkabbir tal-batterju mill-kampjun huwa l-metodu ta’ referenza. Juri wkoll liema antibijotiċi jaħdmu. Jieħu mill-inqas 4 ijiem, flimkien maż-żmien meħtieġ biex il-kampjun jasal f’laboratorju mgħammar għal dan.
- PCR. Tiskopri l-materjal ġenetiku tal-batterju. Żewġ miri differenti tal-ġeni jridu jkunu pożittivi biex ir-riżultat jgħodd bħala konferma.
- L-antikorpi. Żewġ kampjuni tad-demm meħuda b’mill-inqas 2 ġimgħat bejniethom jistgħu juru li l-ġisem irreaġixxa għall-batterju. Dan jikkonferma każ wara; ma jgħinx fl-ewwel jum.
- X-ray tas-sider, meta jkun hemm suspett ta’ pesta fil-pulmuni.
4. It-trattament ma jistenna xejn minn dan. L-antibijotiċi jinbdew hekk kif jittieħdu l-kampjuni, abbażi tas-sintomi u tal-istorja medika. L-istruzzjoni ta’ United States Centers for Disease Control and Prevention lill-kliniċi hija miktuba b’ittri kbar: tistenniex ir-riżultati tat-testijiet dijanjostiċi jekk tissuspetta pesta.
5. It-tliet kelmiet li tista’ tisma’.
- Suspettat: is-sintomi jaqblu u kien hemm espożizzjoni possibbli fl-10 ijiem ta’ qabel; għad m’hemm l-ebda test.
- Probabbli: barra minn hekk, l-ewwel test ikun pożittiv — it-test rapidu, il-mikroskopija, jew test wieħed tal-antikorpi.
- Ikkonfermat: il-batterju jkun tkabbar, jew ikun instab id-DNA tiegħu, jew l-antikorpi jkunu żdiedu bejn żewġ kampjuni.
6. Ir-rapport. Każ suspettat jiġi rrappurtat minnufih lill-awtorità tas-saħħa pubblika. Dan mhuwiex formalità u lanqas kastig: hekk jinstabu u jiġu protetti fil-ħin in-nies li kienu qrib il-pazjent.
Xi jfisser dan għalik. Tista’ tiġi kkurat għall-pesta, u l-kuntatti tiegħek jingħataw antibijotiċi preventivi, abbażi ta’ suspett li l-laboratorju aktar tard jeskludi. Din hija s-sistema taħdem kif imfassla, mhux żball.
Sors. WHO, Manual for plague surveillance, diagnosis, prevention and control (2024), it-taqsimiet 4 u 5, https://www.who.int/publications/i/item/9789240090422 ; Jullien S., Dissanayake H. A., Chaplin M., "Rapid diagnostic tests for plague", Cochrane Database of Systematic Reviews 2020, Issue 6, https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD013459.pub2 ; United States Centers for Disease Control and Prevention, Clinical care of plague, https://www.cdc.gov/plague/hcp/clinical-care/index.html
X’mhuwiex dan. Qari, mhux protokoll tal-laboratorju. Liema testijiet isiru, u f’liema ordni, jiġi deċiż mill-kliniċi u mil-laboratorju tal-pajjiż fejn tinsab.